اشاره
كاركرد و نقش نشريات در دورة جديد در جهان اسلام بر كسي پوشيده نيست. افكار عمومي مسلمانان از يك سو و ارتباط نخبگان با تودة مردم از سوي ديگر توسط مطبوعات شكل ‏گرفته است. مقاله با نگاه كلي به نشريات در جهان, تحليل كلي از آن‏ها ارائه كرده است. در ضمن به تاريخ نشريه‏نگاري و اهم مجلات در جهان اسلام پرداخته است. نويسنده علاوه بر نشريات جهان اسلام, در نشريات مسلمانان در خارج از كشورهاي مسلمانان دقيق شده و به بررسي آن‏ها پرداخته است. نشريات تا حدي تفكيك و طبقه‏بندي موضوعي شده است. البته نشريات كم مايه و به اصطلاح زرد (يك بار مصرف) از قلمرو پژوهش نويسنده بيرون است. دامنه پژوهش نويسنده كوتاه است و مقاله جامعيت لازم را ندارد. اما با ارائة اطلاعات كلي و عمومي، خوانندگان را با اين پديده نو در جهان اسلام آشنا مي‏كند.
آقاي منور احمد انيس, سردبير Perudica Islamica در كوالالامپور است و به دليل مشغوليت به كتاب و مجله اطّلاعات مفيدي در اين مقاله عرضه كرده است.
برخي قسمت‏هاي مقاله به توضيح يا تكميل يا نقد نياز داشت از اين‏رو يادداشت‏هايي در پاورقي نوشته شده كه با شماره‏هاي داخل پرانتز مشخص است. مترجم به گويا، سليس و مفهوم كردن برخي از عبارات نظر داشته و در برگردان برخي عبارات، دستكاري‏هايي كرده است. عناوين لاتينِ نشرياتي كه عنوان آن‏ها به فارسي ترجمه شده در پاورقي آورده شد تا پژوهشگر اطلاعات بيشتري جهت پي‏گيري در اختيار داشته باشند.
عرضة اطلاعات جامع در زمينة «نشريات اسلامي» بسيار دشوار، اما ممكن است. در عرف پژوهش شرق‏شناسي مدت‏ها است كه واژة «فرهنگ عربي», مترادف با «فرهنگ اسلامي» به كار مي‏رود. اين كاربرد تا حدودي به فرهنگ تركي و فارسي نيز راه يافته است. اما دو زبان اردو و مالي علي‏رغم اين كه تقريباً نيمي از مسلمانان جهان داراي آن‏ها هستند، مدّ نظر قرار نگرفته و اين كاربرد در آن‏ها نيست. قلمرو اين مقاله فرهنگ اسلامي به منزلة مجموعه‏اي از فرهنگ مسلمانان با زبان‏هاي مختلف است.
اسلام فقط محصول فرهنگي مسلمانان نيست. بلكه افراد خارج از مأمن و حيطة آن نيز به مطالعه و پژوهش پرداخته‏اند. با جزم انديشي‏هاي فطري و ايدئولوژيكي نمي‏توان مجموعة تلاش‏هاي فرهنگي شرق‏شناسان را ناديده انگاشت. از سوي ديگر صرف پرداختن به موضوعات اسلام و مسلمانان، اثري را مستقيماً جزئي از فرهنگ اسلامي نمي‏سازد. براي تعيين مصاديق آثار موجود در چارچوب اين محدوده، بايد اعتقادات ديني را، هر چند مشخصة اساسي و حياتي فرهنگ اسلامي است, كنار گذاشت و در سنجش و بررسي آثار به اهميت برخورداري از ويژگي نهادينه بودن آن‏ها در اين مجموعة وسيع توجه داشت. العروة الوثقي نخستين نشريه اسلامي بود كه در سطح وسيع عرضه شد. نخستين شمارة العروة الوثقي كه جمال‏الدين اسدآبادي (1897ـ1838)، از جمله مصلحان برجستة مسلمان، آن را پايه‏گذاري نمود در سيزدهم مارس 1884 به مرحلة چاپ رسيد. اين نشريه به عنوان نماد مقاومت مسلمانان در برابر استعمارگرايي، انگليسي‏ها را به خشم آورد. آنان نيز، عثماني‏ها را براي ممانعت از توزيع و نشر آن متقاعد ساختند. حاكمان انگليسي در هند براي خريداران و خوانندگان اين نشريه جريمة سنگين صد پوندي و دو سال حبس در نظر گرفتند. مصر هم حكم مجازات مشابهي را تعيين كرد. مجلة مزبور در مواجهه با حجم روز افزون فشارها انتشار خود را پس از هفت ماه و هجده شماره، در هفدهم اكتبر 1884 متوقف كرد. در دورة اخير، عبدالحكيم طبيبي، يكي از پيروان اسدآبادي با انتشار مجلة دو ماهانه‏اي با همان عنوان در ژنو، ياد اسدآبادي را زنده كرد. مجلة جهان اسلام (كراچي) با مسؤوليت «رابطة العالم الاسلامي» بازتاب‏هاي نوين ديگري از ديدگاه احياي اسلام اسدآبادي است.
فرهنگ اسلامي به منزلة پيش‏قراول در زمينة انتشار نشريات پژوهشي مسلمانان، درخشيد. اين نشريه در سال 1927 با حمايت نظام حيدر آباد در دكن هند به چاپ رسيد. سردبير نخست آن، محمد مارمادوك پيكتال، مسلمان انگليسي مشهور بود كه ترجمة وي از قرآن به نوبة خود، اثر ماندگاري است. پس از درگذشت پيكتال، فرهنگ اسلامي به دست تواناي محمد اسد، مسلمان لهستاني يهودي تبار سپرده شد. بعدها ترجمة قرآن و تفسير وي بر صحيح البخاري او را از ارج و موقعيت معتبر نزد جامعه مسلمانان برخوردار كرد. اين نشريه كه اخيراً به حالت تعليق درآمده، مدتي حدود نيم قرن يكّه تاز ميدان بوده است. پس از جدايي پاكستان، برخي نشريات شامل فرهنگ اسلامي، مطالعات اسلامي, قبال, اسلام نامة همدرد به شهرت رسيدند. برجستگي نشريه ادبيات اسلامي از آن جهت بود كه اين نشريه با روحية متهور شيخ محمد اشرف, بنيانگذار آن به شكوفايي رسيد. با درگذشت وي، انتشار آن متوقف شد. اين شخصيت در راه ترويج و نشر آثار پژوهشي مسلمانان همّت كارآمدي داشت. مطالعات اسلامي و نشرية اردو زبان فكر و نظر، همچنان به پر كردن خلأ به جاي مانده از عدم حضور فرهنگ اسلامي و ادبيات اسلامي مشغول هستند. اقبال به عنوان يك منبع منحصر به فرد و مهم‏ترين اثر تحقيقي و علمي در زمينه فلسفه و پيروي از افكار محمد اقبال، خود را متمايز ساخته است. اسلام نامة همدرد و نشرية وابسته به آن يعني طب نامة همدرد بازتابي از ايثار و فداكاري خلل ناپذير ناشي از توصية محمد سعيد شمرده مي‏شود. آنان همانند وقف ديانت تركيه (استانبول) حكايت از آن دارند كه ترويج علم با استفاده از روش سنتي و مرسوم حمايت از موقوفات كه زماني سنت مورد احترام مسلمانان بود، هنوز منسوخ نشده است. پيام جهاني, قرآن الهدي, نظام اسلامي و مجاهدين (پيشاور) برخي ديگر از عناوين خوش نام نشريات پاكستاني هستند. نشريات علمي در هند با عناويني از قبيل اسلام و عصر مدرن, مطالعات ديني, فلسفة اسلامي, دوران‏هاي اسلامي, المرسلات و علوم قرآن، الرساله برجسته شده‏اند. هند مسلمان نشرية پرجاذبه‏اي است كه مشكلات مسلمانان ساكن هند به منزلة يك اقليت را منعكس مي‏كند. دفتر خاطرات كشمير نيز يكي ديگر از اين نشريات است.(2)
طي پنجاه سال گذشته، گلانيك تنها صداي بوسني و منبع و مرجع حياتي و لازم الوجود دربارة تاريخ اسلام در بالكان بوده است. قتل عام جاري مسلمانان بوسنيايي ادامة نشر اين مجله را غير ممكن كرد. اسلام (سارايوو) نيز به همين سرنوشت دچار آمده است.
تركيه كه يك كشور رسماً لائيك است, با رشد بي‏سابقة فرهنگ اسلامي در قرن بيستم مواجه بوده است. نشرية نور بديع الزمان سعيد نورسي به همراه عناويني نظير اسلام, ديانت، اسلام (استانبول)، آكادمي نو, حكمت نشرية باسابقه و طولاني مدت خود را همچنان مستدام نگاه داشته است. در اندونزي نيز عناوين اسلامي نظير الحكمه، علوم القرآن، قبله, بستاري و اذان در حال شكوفايي هستند.
نشريات بسيار متعددي به دنبال وقوع انقلاب اسلامي در ايران به صحنه آمد. تداوم حضور اين نشريات به صورت نسخه‏هاي چند زباني نظير التوحيد، محجوبه، پژواك اسلام, پيام ثقلين بوده است.(3)
مسلمانان آسياي ميانه چندي است مي‏كوشند فرهنگ خود را غني نشان دهند و به اوج و برجستگي دست يازد. گويا نشرية آسياي ميانه در عرصة بازرگاني و تجارت از قديمي‏ترين نشريه‏هاي اين منطقه است. ساير عناوين در اين منطقه عبارتند از: پژوهنامة AACAR (يك اثر مرجع دو سالانة سودمند)، آسياي مركزي, آسياي مركزي در يك نگاه, چشم اندازي بر آسياي ميانه و بررسي آسياي ميانه.
نشرية مطالعات فلسطين مهم‏ترين و تنها منبع مقالات علمي و تحقيقي راجع به فلسطين است. اخبار واشنگتن از مسائل خاورميانه با رويكردي منصفانه و غيرمغرضانه شناخته مي‏شود. نشرية پناهندگان فلسطيني امروز وابسته به نهاد امداد و كار سازمان ملل متحد تنها اثر رسمي است كه به پناهندگان فلسطيني مي‏پردازد. الفجر، تازه‏هاي حقوق بشر, اسرائيل و گزارشات سياسي فلسطين, ديدگاه تازة آمريكا, هفدهم آوريل و شكست محاصره ساير نشريات موجود در اين موضوع هستند. مركز تحليل سياسي واشنگتن دي. سي. دربارة فلسطين به صورت گاهنامه به عرضه گزارش و مقالات مي‏پردازد.(4)
جمعيت‏هاي اقليت مسلمان در كشورهاي غير اسلامي در دهه‏هاي اخير نشريات متعدد و قابل توجهي عرضه كرده‏اند. مؤسسة روزنامه‏نگاري مسائل اقليت مسلمان (جدّه) در عرصه فرهنگ از زمرة برجسته‏ترين‏ها است. اين اثر با همت و بنيانگذاري دكتر سيد زين العابدين فقيد به سرعت به يكي از معدود نشريات اسلامي داراي شهرت بين‏المللي تبديل شد. مسلمان و افق‏هاي اسلامي به ترتيب در انگلستان و آمريكا پيشتازان برخي نشريات نوظهور بودند. نشرية بين‏المللي هلال در كانادا شايد يكي از سابقه‏دارترين نشريات در نوع خود باشد. مسلمانان استراليا با عرضه فراست و پس از آن، عصر مسلمان استراليا برتري جستند. نشرية بين‏المللي اثر (لندن) در شمار قديمي‏ترين نشريات اسلامي نيمه علمي و دانشگاهي مي‏باشد كه همچنان تأثير خود را در گسترة جهاني حفظ كرده است. موقعيت فصلنامة اسلامي (لندن) به سبب نشر غير منظم كمي تنزل يافته است. عقل مسلمان, صداي تازه و پرشور جوانان مسلمان به منزلة ابتكار گويايي در تاريخ روزنامه‏نگاري مسلمانان است. اين اثر در پي حضور كوتاه نشرية بديع ديگري به نام مسلمان و روز آمدي: نشر تصويري هفتگي به صحنه آمد. متأسفانه اخبار كيو, هفته نامة همين گروه از نويسندگان جوان و مخلص، انعطاف و سازگاري بيشتري از خود نشان داده است. اخبار مسلمانان نشرية جديد و تأثيرگذار ديگري است. تفحّص (افكار) و عربي دو اثر قابل ذكر ديگري است كه جمع وسيعي از خوانندگان در بسياري از كشورها را به خود جلب كرده بود. ولي اكنون از دور نشر خارج شده‏اند.
نشرية بين‏المللي مطالعات اسلامي و عربي (بلومينگون, ايندينا) نخستين نشرية آمريكايي اسلامي است كه معيارهاي عصر حاضر براي انتشار آثار علمي دارا است. پس از آن، نشرية آمريكايي علوم اجتماعي اسلام با جهت‏گيري اسلامي‏سازي علم پا به عرصه گذاشت. سه مجلة گلدسته, تفحص و پيام با سابقة ديرين از سوي جامعة مسلمانان در آمريكا چاپ مي‏شود. در همين حال، خوانندگان گرايش تازه همچنان جانب وفا را نگاه داشته‏اند و مشترك آن هستند. مسلمانان آمريكا نشرية به نسبت جديدي است كه گيرايي بسيار دارد. خبرنامة نظارت رسانه‏اي مسلمانان نخستين تلاش نظام‏مند مسلمانان در زمينة مراقبت رسانه‏اي است. جامعة مسلمانان آمريكا ـ آفريقا داراي دو نشرية مهم به نام‏هاي نشرية مسلمانان و نداي آخر است. ADC تايمز خواندني‏هاي مهمي براي جامعة آمريكا ـ اعراب را در خود دارد.
مدت مديدي است كه جوامع مسلمان هنگ‏كنگ، سنگاپور، تايوان، ژاپن، موريتيوس و رئونيون به ترتيب، در انتشار مسلمان هنگ‏كنگ، خوانندة مسلمان، اسلام در چين، سلام، الهلال و الاسلام ارادت خود را نشان داده‏اند. النهضة (كوالالامپور) به خاطر گسترة زياد در منطقه شناخته شده است.
مسلمانان اسپانيا با عناويني نظير الف لام, خبرنامة بسم الله و احسان در شرف پيوستن به صحنة نشر هستند. مسلمانان آفريقاي جنوبي(5) از موقعيت و جايگاه محكمي در قلمرو نشر برخوردار مي‏باشند. القلم, مجلس, ديدگاه‏هاي مسلمانان, العلم (دوربان) و الاسلام (كيپ تاون) برخي نشرياتي با شمارگان بالا هستند.
نشريات اللسان العربي, نشرية مطالعات عربي (بروئني دارالسلام) نشرية ادبيات عرب, مروري بر لغت‏شناسي, ادبيات اسلامي (استانبول)، معيار و مبنا در زمينة زبان و ادبيات عرب هستند. العربيه، ادبيات و نشرية زبان‏هاي آفريقايي ـ آسيايي نمونه‏هاي ديگر در اين عرصه به شمار مي‏آيند. تفكر مسلمانان عنوان جديدي در زمينة ادبي است. در عرصة حقوق اسلامي تا حدودي كمبود منابع ديده مي‏شود. فصلنامة حقوق تطبيقي اسلامي تنها نشرية ممتاز در اين زمينه است. دو نشريه به نام‏هاي نشرية حقوقي و سيره دانشگاه بين‏المللي اسلامي و نشرية حقوق سيره كه دانشگاه بين‏المللي اسلامي كوالالامپور مسؤوليت نشر آن‏ها را در اختيار داشته است, اكنون متوقف شده‏اند. نشريه پيراندانگان به معضل حضور و چاپ غير منظم دچار است. نشرية سيره با حمايت و توجه دانشگاه مالايا در كوالالامپور به چاپ رسيده است. فصلنامة حقوق عربي و جامعه و حقوق اعراب ساير عناوين در اين موضوع هستند. علوم اسلامي از جمله نشريات پيشگام در عرصة نشريات تخصصي و تنها نشريه‏اي است كه در نوع خود، علم و فناوري را از ديدگاه اسلام مورد توجه قرار مي‏دهد. اسلام امروز, علم و فن آوري در جهان اسلام, كستوري علم و صنعت نشرية فرهنگستان اسلامي علوم و خلاقيت علمي و تفكر اسلامي نيز عناوين مربوطه هستند.
تعداد مجلاّتي كه مسائل تعليم و تربيت اسلامي را مورد توجه قرار مي‏دهند, اندك است. فصلنامة تعليم و تربيت اسلامي به دنبال برگزاري نخستين همايش بين‏المللي تعليم و تربيت در مكة مكرمه در سال 1977 به چاپ رسيد و تاكنون به اين روند ادامه داده است. نشريه پنديديكان اسلام مجلة ديگري است كه در كوالالامپور به چاپ مي‏رسد. نشرية تربيت معلم مسلمان مجلة جديدي است كه در ايالات متحده به چاپ مي‏رسد.
توجه اخير به مسألة اقتصاد اسلامي به گسترش آثار و فرهنگ مربوط به آن انجاميده است. نشريات برجسته در اين زمينه عبارتند از: نشرية علم اقتصاد اسلامي, مروري بر توسعة پاكستان, افق جديد, نشرية آمريكايي سرمايه‏گذاري اسلامي, نشرية همكاري اقتصادي ميان كشورهاي اسلامي, نشرية جامعه پزشكي آمريكاي شمالي, بررسي اقتصاد اسلامي و نشرية بانكداري و سرمايه گذاري اسلامي.
نشرية جامعة اسلامي پزشكان آمريكاي شمالي, نشرية جامعة اسلامي پزشكان آفريقاي جنوبي و طب نامة همدرد كه قديمي‏ترين نشريه در ميان اين سه مورد است، سه مورد از مجلاّت با موضوع طب اسلامي هستند. نشرية پزشكي جهان اسلام چندي پس از آغاز به كار در لندن از دور نشر مجلاّت خارج شد. نشرية پزشكي جمهوري اسلامي ايران نيز ضميمه‏اي در خور ستايش و تحسين است. جهاد و توحيد, نشريه‏اي دربارة اچ. آي. وي. و ايدز تنها مجلة اسلامي در اين باره است.
مطالعات زنان موضوعي است كه در نشريات پژوهشي و دانشگاهي چندان برجسته به نظر نمي‏آيد. اما عناويني نظير محجوبه، امّي, الوردة, مسلمة, حس مادري, خانوادة مسلمان, سومبايك (كازان، روسيه)، نشرية بين‏المللي خواهران مسلمان و كادين وي آيل رويكرد اسلامي به مسائل زنان و خانواده را به تصوير مي‏كشند. حداقل چهار نشرية خبرنامة شركت گاه, نشرية احفاد, نيمة ديگر و زنان ساكن در جوامع برخوردار از حقوق اسلامي به دليل در برداشتن مضامين مرتبط با امور زنان مسلمان از ديدگاه زنان داراي اهميت خاصي است.
متأسفانه، هنر، صنايع و معماري اسلامي با استقبال كمتري مواجه بوده و نشريات به نسبت كمي به هنر و معماري گرايش داشته‏اند. پيشرو در اين زمينه مجله هنرها و جهان اسلام بود. اما چاپ اين مجله پس از شمارة بيست به دليل كمي بودجه متوقف شد. گزارش هنر غربي نيز به همين سرنوشت دچار شد. چه بسا خبرنامة IRCICA كه مرجعي مفيد به نظر مي‏رسد آخرين اميد محققان هنرهاي اسلامي باشد.
معمار با ادعاي صاحب نظر بودن در زمينة معماري، از دور چاپ و نشر خارج شده است. مقرنس عنوان مجلة ديگري است. باستان شناسي اسلامي (پاريس) از موقعيت ممتازي در صنعت باستان شناسي برخوردار است.
امروزه رشد محسوسي در فعاليت مجلاّت پيرامون مطالعات بين اديان به چشم مي‏خورد. روابط مسلمانان ـ مسيحيان در كانون توجه, اسلام ـ مسيحيت, پژوهشنامة مطالعات اسلامي مؤسسة هنري مارتين و اسلام و روابط مسلمانان و مسيحيان برخي از اين عناوين هستند.
در بخش تدوين و انتشار مجلاّت مرجع(6)، نقد و بررسي كتاب در جهان اسلام مرجعي است كه تا حدودي با فشردة مطالعات خاورميانه در رقابت مي‏باشد. راهنماي فرهنگ اسلامي (7) به همراه نقد و بررسي كتاب در جهان اسلام منبع مفيدي براي يافتن اطلاعات كتابشناسي منابع اسلامي در زبان انگليسي است. در بخش عربي، عالم الكتب [رياض](8) منبع فوق‏العاده و منحصر به فردي است. فصل كتاب (9) راهنماي نشريات فارسي زبان موجود است(10). نشريات اسلامي به مديريت منور احمد انيس، منبعي ممتازي در زمينة مطالب مجلاّت اسلامي در رشته‏هاي مختلف است.
پژوهش‏هاي مربوط به موضوعات ميان رشته‏اي اقتضا داشت كه نشرياتي به آن‏ها بپردازند، از اين‏رو چندين مجله براي اين منظور پديد آمده است. برخي از آن‏ها عبارتند از: القلم (لاهور)،
العدوة (لاهور)، نشرية مطالعات اسلامي (آكسفورد)، نشرية IKIM (كوالالامپور)، چشم‏اندازهاي اعراب و مسلمانان (دهلي نو)، تأثير (استانبول)، چشمه (لندن)، گفتمان روشنفكرانه (كوالالامپور).
از دورة سيد جمال الدين اسدآبادي تا عالم الكتب، مجلاّت اسلامي در عرضة محتواي بهتر رشد و تكامل داشته‏اند. البته كيفيت توليد و دقت تحرير مطالب همواره مشكلاتي داشته است. از برخي زمينه‏ها كاملاً غفلت شده است و مسلمانان مي‏كوشند با پژوهش در آن زمينه به پيشرفت و تكامل دست يابند. زمان آن رسيده است كه محققان موقعيت چاپ و نشر مجلات را در جهان اسلام را مورد ارزيابي قرار دهند.